Γιατί δεν έχουμε μια νέα επανάσταση στο Ιράν; Τις προηγούμενες δεκαετίες, ο ένοπλος αγώνας εναντίον του θεοκρατικού καθεστώτος γινόταν, κυρίως, με μεθόδους τρομοκρατίας, από συγκεκριμένες οργανώσεις της αντιπολίτευσης ή ορισμένων εθνικών μειονοτήτων. Τα μεγάλα κύματα διαμαρτυρίας που έχουν παρατηρηθεί τα τελευταία χρόνια προκλήθηκαν κυρίως από κοινωνικές ομάδες και απλούς πολίτες: φοιτητές, γυναίκες, εργαζόμενους, δασκάλους, συνταξιούχους, μικροεπιχειρηματίες και συνδικάτα. Οι κινητοποιήσεις αυτές υπήρξαν σε μεγάλο βαθμό αποκεντρωμένες, αυθόρμητες και χωρίς σαφή ηγεσία, με αιτήματα που κυμαίνονται από οικονομική δικαιοσύνη και κοινωνικές ελευθερίες έως και την αλλαγή καθεστώτος.
Παράλληλα με αυτή την κοινωνική κινητοποίηση – η οποία εν μέσω πολέμου είναι ανύπαρκτη – υπάρχει ένα κατακερματισμένο τοπίο οργανωμένης πολιτικής αντιπολίτευσης, το οποίο αποτελείται κυρίως από οργανώσεις και κόμματα της διασποράς.
Στην παρούσα ανάρτηση θα εστιάσω σε αυτά τα αντικαθεστωτικά κινήματα.
1. Το Εθνικό Συμβούλιο του Ιράν
Ένας από τους πιο προβεβλημένους πόλους της ιρανικής αντιπολίτευσης είναι το δίκτυο γύρω από τον Ρέζα Παχλαβί, τον γιο του τελευταίου Σάχη του Ιράν. Ο χώρος αυτός περιλαμβάνει μοναρχικούς συνταγματικούς, κοσμικούς εθνικιστές, φιλελεύθερους μεταρρυθμιστές αλλά και ορισμένους δημοκρατικούς ρεπουμπλικάνους, οι οποίοι βλέπουν τον Παχλαβί περισσότερο ως συμβολικό ενοποιητικό παράγοντα παρά ως απαραίτητο μελλοντικό μονάρχη. Στο δίκτυο αυτό έχουν ενταχθεί και σκληροπυρηνικοί μοναρχικοί κύκλοι, οι οποίοι επιθυμούν την αποκατάσταση του βασιλικού πολιτεύματος.
Το 2013 ο Παχλαβί ίδρυσε το Εθνικό Συμβούλιο του Ιράν (γνωστό και ως Εθνικό Συμβούλιο για Ελεύθερες Εκλογές στο Ιράν), με έδρα το Παρίσι. Στο Συμβούλιο εντάχθηκαν 36 οργανώσεις και κόμματα, αν και με τα χρόνια πολλοί αποχώρησαν διαφωνώντας με τον Παχλαβί. Το πολιτικό αφήγημα του Συμβουλίου δίνει έμφαση στην εθνική ενότητα, την εδαφική ακεραιότητα, τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους και τον φιλοδυτικισμό. Στις ΗΠΑ, το δίκτυο Παχλαβί εκπροσωπείται από την Εθνική Ένωση για τη Δημοκρατία στο Ιράν, η οποία λειτουργεί ως λόμπι.
Παρά την ισχυρή παρουσία στα μέσα ενημέρωσης και την υποστήριξη στις κοινότητες της διασποράς (κυρίως στις ΗΠΑ και την Ευρώπη), το στρατόπεδο του Παχλαβί δεν διαθέτει ισχυρές οργανωτικές δομές εντός του Ιράν ούτε σαφή κομματικό μηχανισμό. Η δε υποστήριξη στο εσωτερικό φαίνεται να είναι περιορισμένη, εξαιτίας της διάχυτης αντιπάθειας προς το καθεστώς του τελευταίου Σάχη.
2. Το Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης του Ιράν
Ο δεύτερος βασικός πόλος είναι το μπλοκ γύρω από το Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης του Ιράν, το οποίο αποτελεί τον πολιτικό βραχίονα της Λαϊκής Οργάνωσης Μουτζαχεντίν του Ιράν (ΜΕΚ). Το ΜΕΚ ιδρύθηκε το 1965 ως ένα κόμμα/κίνημα με έναν ιδιαίτερο ιδεολογικό προσανατολισμό που συνδυάζει τον επαναστατικό μαρξισμό και τις αρχές του σιιτικού Ισλάμ. Η οργάνωση συμμετείχε στην Επανάσταση του 1979 αλλά στη συνέχεια εκδιώχθηκε από το θεοκρατικό καθεστώς. Η σύγκρουση με το καθεστώς το ώθησε στην ένοπλη δράση και στην οργάνωση τρομοκρατικών χτυπημάτων. Σημειωτέον ότι η οργάνωση αναγνωριζόταν ως τρομοκρατική από τις ΗΠΑ έως το 2013. Σήμερα, έδρα του εξόριστου ΜΕΚ αποτελεί η πόλη Μαζάζ στην Αλβανία.
Το 1981, ο Μασσούντ Ρατζαβί, ηγετικό στέλεχος του ΜΕΚ, ίδρυσε το Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης, με έδρα το Παρίσι. Στη συνέχεια στην ηγεσία του κινήματος αναδείχθηκε η σύζυγος του Ρατζαβί, Μαριάμ.
Σταδιακά, το δημόσιο προφίλ και το ιδεολογικό πρόσημο του κόμματος άλλαξε και σήμερα το κίνημα ασπάζεται τις αρχές του πλουραλισμού, του κοσμικισμού, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του φεμινισμού.
Πολλοί επικριτές και ανεξάρτητοι αναλυτές, ωστόσο, ισχυρίζονται ότι στην πραγματικότητα η οργάνωση λειτουργεί ως σέχτα, όπου ακολουθούνται αυταρχικές μέθοδοι και πρακτικές προσωπολατρίας. Αυτό οδήγησε, ενδεχομένως, και στην αποχώρηση πολλών προσωπικοτήτων και οργανώσεων που βρίσκονταν κάτω από την ομπρέλα του Συμβουλίου.
Η οργάνωση αυτή αποτελεί την πιο συγκεντρωτική και πειθαρχημένη δομή αντιπολίτευσης, λειτουργώντας ουσιαστικά ως «κυβέρνηση εξόριστων» με σαφή ηγεσία, ισχυρό δίκτυο lobbying στο εξωτερικό και σημαντική επικοινωνιακή δραστηριότητα. Στις ΗΠΑ, η οργάνωση εκπροσωπείται από τον Οργανισμό Ιρανοαμερικανικών Κοινοτήτων.
Παρά την προβολή του, το Συμβούλιο δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλές. Στο δε Ιράν, η οργάνωση είναι ιδιαίτερα αντιδημοφιλής, λόγω της συνεργασίας της με το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, του αυταρχικού εσωτερικού χαρακτήρα της και του ένοπλου παρελθόντος της.
3. Αλληλεγγύη για Κοσμική Δημοκρατία στο Ιράν
Ένας τρίτος πόλος αποτελείται από κοσμικές δημοκρατικές, φιλελεύθερες και σοσιαλδημοκρατικές οργανώσεις, οι οποίες συσπειρώθηκαν γύρω από το κίνημα Αλληλεγγύη για Κοσμική Δημοκρατία στο Ιράν, το οποίο ιδρύθηκε το 2023.
Οι ομάδες αυτές προωθούν πλουραλισμό, αποκέντρωση, κοινωνική δικαιοσύνη και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, απορρίπτοντας τόσο τη μοναρχία όσο και τα αυταρχικά επαναστατικά μοντέλα. Παρά την ιδεολογική τους συγκρότηση, παραμένουν κατακερματισμένες οργανωτικά και δραστηριοποιούνται κυρίως στη διασπορά.
Η επιρροή τους στο εσωτερικό του Ιράν είναι κυρίως ιδεολογική και όχι οργανωτική, με περιορισμένη δυνατότητα συντονισμού κινητοποιήσεων.
4. Αντιπολιτευτικά κινήματα εθνικών μειονοτήτων
Ένας τέταρτος σημαντικός πόλος της ιρανικής αντιπολίτευσης αποτελείται από οργανώσεις που εκπροσωπούν εθνοτικές και περιφερειακές μειονότητες, κυρίως Κούρδους, Αζέρους, Άραβες του Χουζεστάν (Αχβάζ) και Βελούχους. Τα κινήματα αυτά εστιάζουν συνήθως σε αιτήματα όπως πολιτιστικά και γλωσσικά δικαιώματα, περιφερειακή αυτονομία ή ομοσπονδιακή αναδιάρθρωση του κράτους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν και πιο ριζοσπαστικές θέσεις περί ανεξαρτητοποίησης.
Στον κουρδικό χώρο δραστηριοποιούνται ιστορικές οργανώσεις όπως το Δημοκρατικό Κόμμα του Ιρανικού Κουρδιστάν και το Κόμμα Ελεύθερης Ζωής του Κουρδιστάν, καθώς και άλλες μικρότερες ομάδες. Τον Φεβρουάριο του 2026 πέντε βασικές κουρδικές οργανώσεις ανακοίνωσαν τη δημιουργία του Συνασπισμού Πολιτικών Δυνάμεων του Ιρανικού Κουρδιστάν, με στόχο τη στενότερη πολιτική και στρατηγική συνεργασία μεταξύ τους. Ο συνασπισμός αυτός επιδιώκει να συντονίσει καλύτερα τη δράση των κουρδικών κινημάτων, ιδιαίτερα γύρω από αιτήματα ομοσπονδιοποίησης του Ιράν, πολιτικής αυτονομίας για τις κουρδικές περιοχές και προστασίας των πολιτιστικών και γλωσσικών δικαιωμάτων. Ορισμένες κουρδικές ομάδες διαθέτουν ένοπλες πτέρυγες και βάσεις στα σύνορα Ιράν–Ιράκ, γεγονός που τους επιτρέπει να διατηρούν μεγαλύτερη οργανωτική παρουσία στο εσωτερικό της χώρας.
Στον αζερικό χώρο δραστηριοποιούνται διάφορες οργανώσεις που προωθούν πολιτιστικά και γλωσσικά δικαιώματα για τους Αζέρους του Ιράν, συχνά μέσα από δίκτυα της διασποράς και συνεργατικούς σχηματισμούς όπως το Συμβούλιο Συντονισμού Οργανώσεων Νοτίου Αζερμπαϊτζάν. Οι περισσότερες από αυτές τις οργανώσεις υιοθετούν μετριοπαθείς θέσεις υπέρ της αποκέντρωσης ή της ομοσπονδιοποίησης, αν και υπάρχουν και μικρότερες ομάδες με πιο έντονο εθνικιστικό ή παντουρκικό λόγο. Σε αντίθεση με τις κουρδικές οργανώσεις, οι αζερικές δεν χαίρουν ευρείας υποστήριξης στο βόρειο Ιράν.
Στις νοτιοανατολικές περιοχές του Ιράν δραστηριοποιούνται οργανώσεις που εκπροσωπούν τους Βελούχους, μια σουνιτική μειονότητα που ζει κυρίως στην επαρχία Σιστάν–Μπαλουχιστάν. Τα κινήματα αυτά συνδέονται συχνά με αιτήματα θρησκευτικής ισότητας, περιφερειακής ανάπτυξης και πολιτικής εκπροσώπησης, ενώ ορισμένες ομάδες έχουν επίσης ένοπλη δραστηριότητα.
Τέλος, στη δυτική επαρχία Χουζεστάν υπάρχουν οργανώσεις που εκπροσωπούν τους Άραβες του Αχβάζ. Ορισμένες από αυτές τις ομάδες, όπως το Κίνημα Αραβικού Αγώνα για την Απελευθέρωση του Αχβάζ, έχουν υιοθετήσει εθνικιστική ή ακόμη και αποσχιστική ρητορική, ενώ άλλες επικεντρώνονται περισσότερο σε ζητήματα πολιτιστικών δικαιωμάτων.
Παρά την παρουσία αυτών των κινημάτων, οι οργανώσεις των μειονοτήτων συχνά παραμένουν απομονωμένες, λόγω διαφορετικών πολιτικών στόχων, ενδοκοινοτικών διαφωνιών αλλά και αμοιβαίας δυσπιστίας ανάμεσα σε αυτές και την ιρανική αντιπολίτευση.
5. Λοιπές οργανώσεις και κόμματα
Τέλος, υπάρχουν κόμματα εντός και εκτός Ιράν τα οποία αντιτίθενται στο θεοκρατικό καθεστώς. Αρκετά από αυτά προϋπήρχαν της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979. Ορισμένα από αυτά διατηρούν υπόγεια δίκτυα στο εσωτερικό της χώρας, ενώ άλλα βρίσκονται εξόριστα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ.
Ενδεικτικά αναφέρω το κομμουνιστικό Κόμμα Τουντέχ, το Πράσινο Κόμμα Ιράν, το Εθνικό Μέτωπο, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ιράν και την Οργάνωση των Φενταγίν του Λαού του Ιράν.
Συμπερασματικά:
Τα βασικά κέντρα της ιρανικής αντιπολίτευσης εδρεύουν κυρίως εκτός Ιράν, κυρίως στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Παρά την έντονη διεθνή δραστηριότητά τους, δεν διαθέτουν ισχυρή οργανωμένη παρουσία στο εσωτερικό της χώρας. Το μεγαλύτερο πολιτικό παράδοξο της σύγχρονης ιρανικής αντιπολίτευσης είναι, συνεπώς, το χάσμα ανάμεσα στις μαζικές κοινωνικές κινητοποιήσεις μέσα στο Ιράν και τις εξόριστες πολιτικές ηγεσίες, οι οποίες διεκδικούν ρόλο στη μελλοντική πολιτική μετάβαση της χώρας.
